Staatsmijn Maurits werkt nog altijd door in de ondergrond
- Afbeeldingen ©: ir. Jaap Spaans
Hoewel de Limburgse steenkoolmijnen al een halve eeuw gesloten zijn, blijkt dat de gevolgen van de voormalige mijnbouw nog altijd zichtbaar zijn in de ondergrond.
Dat blijkt uit het rapport "Na-ijlende effecten steenkoolwinning; maatregelen en nieuwe inzichten" van ir. Jaap Spaans uit Stein. Het onderzoek werd uitgevoerd door Ingenieursbureau Kragten en het rapport verscheen in december 2025.
Ook in het gebied van de voormalige Staatsmijn Maurits, dat zich uitstrekte onder delen van Geleen, Beek, Stein, Urmond, Meers en Berg aan de Maas, worden nog steeds veranderingen gemeten. Onder Elsloo werd slechts een klein gebied nabij de Scharberg gemijnd.
Van actieve mijnbouw naar langdurige nazorg
In Zuid-Limburg werd vanaf de Middeleeuwen steenkool gewonnen. Vooral in de twintigste eeuw groeide de winning uit tot een enorme industrie. Onder een gebied van ruim 250 vierkante kilometer ontstond een netwerk van duizenden kilometers mijngangen. Op sommige plaatsen werd meer dan duizend meter diep gewerkt.
De mijnbouw veroorzaakte destijds grote bodemdalingen, veranderingen in de waterhuishouding en schade aan gebouwen en infrastructuur. Na de sluiting van de laatste mijn in 1974 verdwenen deze effecten niet. Integendeel: veel processen werken nog tientallen jaren door.
Een belangrijk keerpunt was 1994. Toen werd gestopt met het wegpompen van mijnwater. Sindsdien stijgt het waterpeil in de oude mijnen weer. Daardoor komt ook de bodem langzaam omhoog. Volgens het rapport kan het nog decennia duren voordat de ondergrond een nieuw evenwicht bereikt.
Staatsmijn Maurits
De mijnconcessie Maurits lag in het uiterste westen van de Zuid-Limburgse mijnstreek, in de huidige gemeenten Sittard-Geleen, Stein, Beek en Beekdaelen. De schachtgebouwen en -installaties stonden op wat nu het Chemelotterrein in Geleen is. De mijn Maurits sloot in 1967, eerder dan de meeste andere Limburgse mijnen (laatste sluiting: Oranje Nassau I, december 1974).
Afbeelding: concessiegebied mijn Maurits (zwart omlijnd) ontgonnen/gemijnd gebied (grijs)). Blauw omcirkeld zijn de drie schachten op het Chemelot terrein.
Voor veel inwoners van Elsloo, Stein, Urmond, Meers en Berg aan de Maas lijkt de mijnbouwgeschiedenis ver weg. In tegenstelling tot Heerlen of Kerkrade herinneren weinig zichtbare mijngebouwen nog aan het verleden. Onder de grond is de invloed echter nog steeds aanwezig.
Het rapport beschrijft hoe het voormalige mijnwatersysteem zich ook vijftig jaar na de mijnsluitingen nog steeds ontwikkelt. De ondergrond heeft nog geen nieuw evenwicht bereikt. Dat proces kan volgens de onderzoekers nog tientallen jaren duren voordat de ondergrond weer stabiel is.
Bodem stijgt nog steeds
Uit satellietmetingen blijkt dat de voormalige concessie van Staatsmijn Maurits nog altijd tot de gebieden behoort waar de bodem stijgt. Tussen 1974 en 2014 kwam het maaiveld plaatselijk tot ongeveer 35 centimeter omhoog. Ook de laatste jaren zet die stijging door.
Volgens de meest recente metingen stijgt de bodem in het Mauritsgebied gemiddeld ongeveer ca 3 millimeter per jaar. Dat lijkt weinig, maar op langere termijn kan een dergelijke beweging gevolgen hebben voor gebouwen, wegen, kabels, leidingen en rioleringen.
De bodemstijging is overigens niet overal gelijk. Binnen dezelfde voormalige mijnconcessie kunnen aanzienlijke verschillen optreden.
Geen directe risico's voor inwoners
Het rapport noemt voor Elsloo, Stein, Urmond, Meers en Berg aan de Maas geen acute veiligheidsproblemen.
Er zijn geen aanwijzingen voor instabiele historische schachten zoals die in Kerkrade voorkomen. Ook worden deze gemeenten niet genoemd als gebieden met verhoogde kans op sinkholes of ernstige verzakkingen.
Dat betekent echter niet dat de voormalige mijnbouw geen rol meer speelt. Vooral bij grote bouwprojecten, aanleg van infrastructuur, grondwateronttrekkingen en klimaatmaatregelen waarbij water wordt geïnfiltreerd, moet rekening worden gehouden met de ondergrondse situatie.
Grondwater blijft aandachtspunt
Het stijgende mijnwater kan ook invloed hebben op grondwaterstanden.
Hoewel het rapport voor de Maasvallei geen directe problemen constateert, wijzen de onderzoekers erop dat veranderingen in diepe grondwaterstromen langdurig kunnen doorwerken. Daarom blijven provincie, gemeenten en deskundigen de ontwikkelingen volgen.
Belang voor toekomstige ontwikkelingen
Voor gemeenten als Stein is deze kennis vooral van belang bij toekomstige ruimtelijke plannen.
Nieuwe woonwijken, bedrijfsterreinen, energietransitieprojecten en waterbeheermaatregelen moeten rekening houden met de mijnbouwgeschiedenis. Tegenwoordig beschikken overheden over uitgebreide kaarten en databanken waarin oude mijnwerken, concessiegrenzen, bodemmetingen en risicogebieden zijn vastgelegd.
De voormalige Staatsmijn Maurits heeft de Westelijke Mijnstreek economisch gevormd, maar ook letterlijk het landschap veranderd. Hoewel de mijn al bijna zestig jaar gesloten is, werkt haar invloed nog altijd door in de ondergrond.
Voor inwoners is er geen reden tot ongerustheid. Wel laat het rapport zien dat de ondergrond nog steeds reageert op de grootschalige winning van steenkool uit de vorige eeuw. De mijn is verdwenen, maar haar erfenis blijft meetbaar aanwezig onder de Maasvallei.
Afbeelding: kaarten met gemijnd gebied binnen het concessiegebied van de mijn Maurits.
Geleen vraagt extra aandacht
Een bijzonder aandachtspunt vormt de Heerlerheidebreuk, een geologische breuklijn die onder meer door Geleen loopt.
Langs deze breuk beweegt de bodem niet overal even snel. Daardoor kunnen hoogteverschillen ontstaan tussen gebieden die slechts enkele tientallen meters van elkaar verwijderd liggen. Dit verschijnsel wordt "differentiële bodembeweging" genoemd.
Juist deze ongelijke beweging kan schade veroorzaken aan woningen, bedrijfspanden en infrastructuur. Om die reden wordt de situatie rond de Heerlerheidebreuk al enkele jaren nauwlettend gevolgd met metingen op vaste meetpunten.
Uit aanvullend onderzoek is bovendien gebleken dat de exacte ligging van de breuk anders is dan eerder werd aangenomen. Bij proefopgravingen werd vastgesteld dat identieke bodemlagen aan weerszijden van de breuk een hoogteverschil van ongeveer 34 centimeter vertonen.
Oostelijke Mijnstreek (Parkstad)
Waar de Westelijke Mijnstreek vooral te maken heeft met langzaam stijgende bodem en mijnwater, kent Parkstad daarnaast ook specifieke risico's door oude schachten, ondiepe mijnwerken en lokale verzakkingen. Juist daarom blijft de Oostelijke Mijnstreek het belangrijkste aandachtsgebied binnen de nazorg van de Limburgse steenkoolwinning.
De onderzoekers zien geen acute veiligheidscrisis, maar wel een langdurige nazorgopgave. De voormalige mijnbouw beïnvloedt ook daar de ondergrond nog steeds en zal dat naar verwachting nog vele decennia blijven doen.
Als u vragen of opmerkingen heeft, zullen wij die graag doorsturen naar ir. Jaap Spaans; mail naar
+ Klik hier om het rapport van ir. Jaap Spaans te lezen of te downloaden ⇢
Van landbouwgebied naar mijnstreek Toen aan het begin van de twintigste eeuw de steenkoolwinning in Zuid-Limburg sterk werd uitgebreid, groeide Staatsmijn Maurits uit tot het grootste mijnbedrijf van Nederland. De mijn lag in Geleen en werd vernoemd naar prins Maurits, een zoon van koningin Wilhelmina. De aanleg begon in 1915. In de jaren daarna veranderde het landschap ingrijpend. Waar eerder landbouwgronden lagen, verrezen schachten, fabrieksterreinen, spoorlijnen en mijnkoloniën. Rond de mijn ontstond een geheel nieuwe economische dynamiek die duizenden mensen uit Limburg, andere delen van Nederland en het buitenland aantrok. Maurits ontwikkelde zich tot een van de modernste en productiefste steenkoolmijnen van Europa. Op het hoogtepunt werkten er duizenden mijnwerkers. De mijn produceerde vooral vetkool, een steenkoolsoort die geschikt was voor de productie van cokes voor de staalindustrie. Een enorme ondergrondse wereld Onder de grond ontstond een uitgebreid netwerk van mijngangen. De winning vond plaats op honderden meters diepte en strekte zich uit over een groot gebied van de Westelijke Mijnstreek. De concessie Maurits omvatte niet alleen Geleen, maar liep ook onder delen van Beek, Stein, Elsloo, Urmond, Meers en Berg aan de Maas. Het winningsgebied reikte zelfs richting de Maas en grensde aan andere mijnbouwgebieden in Nederland en België. Door de enorme omvang van de winning werd gedurende tientallen jaren een groot volume steenkool uit de ondergrond verwijderd. Dat had onvermijdelijk gevolgen voor de bodem. Sluiting van de mijn In de jaren zestig werd duidelijk dat aardgas uit Groningen goedkoper was dan Limburgse steenkool. In 1965 maakte minister van Economische Zaken Joop den Uyl de sluiting van de Nederlandse mijnen bekend. Voor duizenden mijnwerkers betekende dit een ingrijpende verandering. Staatsmijn Maurits sloot uiteindelijk in 1967 haar deuren. De installaties verdwenen grotendeels uit het landschap, terwijl op een deel van het terrein later de chemische activiteiten van [DSM](https://www.dsm.com?utm_source=chatgpt.com) verder werden ontwikkeld. De erfenis van Maurits Hoewel de gebouwen grotendeels verdwenen zijn, laat de mijn nog steeds sporen na. Tijdens de actieve winning daalde de bodem in delen van de concessie meerdere meters doordat steenkoollagen werden weggehaald. Na de mijnsluiting keerde het proces gedeeltelijk om. Doordat de ondergrondse gangen zich weer met water vulden, begon de bodem langzaam te stijgen. Volgens het rapport van ir. Jaap Spaans behoort de Maurits-concessie tegenwoordig zelfs tot de gebieden waar de grootste bodemstijging is gemeten. Plaatselijk is sinds de mijnsluiting een stijging van tientallen centimeters vastgesteld.
Staatsmijn Maurits: de grootste mijn van Nederland
- Laatste update op .