Maar de AfD in Saksen-Anhalt kan niet worden afgedaan als slechts een gewone protestpartij. De Duitse veiligheidsdienst stelt dat deze afdeling zich richt tegen belangrijke beginselen van de democratische rechtsstaat, zoals menselijke waardigheid en het democratisch bestel. Volgens de dienst is de partijideologie sterk beïnvloed door het idee dat mensen vooral op afkomst, cultuur en geloof moeten worden ingedeeld en dat landen zo homogeen mogelijk behoren te zijn.
Dat is een gedachtegoed dat mensen niet allereerst als individuele burgers met gelijke rechten ziet, maar als leden van groepen die wel of niet bij het ‘eigen volk’ zouden horen. Juist daarin ligt de historische overeenkomst met het nationalistische en racistische denken dat Europa in de vorige eeuw in een catastrofe stortte.
Kritiek op de democratie zelf
De veiligheidsdienst wijst er bovendien op dat de AfD in Saksen-Anhalt de parlementaire democratie in haar huidige vorm wil afschaffen. De partij zaait volgens de dienst stelselmatig wantrouwen tegen democratische instellingen, bestuurders en media. Door de bestaande rechtsstaat als een soort dictatuur af te schilderen, kan bij aanhangers het idee ontstaan dat normale, vreedzame politieke middelen niet meer zouden werken.
Dat is precies het punt waarop extreemrechts gevaarlijk wordt. Democratie bestaat niet alleen uit verkiezingen. Zij beschermt ook onafhankelijke rechtspraak, vrije pers, onderwijs, minderheden en het recht om een andere mening te hebben. Wie die bescherming afzwakt, kan formeel via verkiezingen aan de macht komen en vervolgens de democratische spelregels zelf uithollen.
Wat de AfD wil
De AfD wil een zeer streng migratie- en asielbeleid, met meer grenscontroles, minder opvang en ruimere mogelijkheden voor uitzetting. Zij wil in onderwijs en cultuur meer nadruk leggen op een traditioneel Duits waardenbeeld en verzet zich tegen onderwijs over gender, diversiteit en klimaat als vaste thema’s.
Verder wil de partij de publieke omroep drastisch hervormen, windenergie en klimaatmaatregelen terugdraaien, minder aandacht voor de holocaust, stoppen steun aan Oekraïne en Duitsland weer nauwer verbinden met Rusland. Daarmee botst de AfD niet alleen met het huidige Duitse beleid, maar ook met de Europese samenwerking.
Niet wegkijken, maar ook niet wegwuiven
Er wordt terecht gewezen op het gevaar van fascisme en op de noodzaak om uiterst rechts alert te blijven volgen. Tegelijk is het geen oplossing om alle ontevreden kiezers weg te zetten als fascisten of om hun zorgen te negeren. Dan blijft de onvrede bestaan en kan zij verder groeien.
Maar luisteren naar zorgen over wonen, bestaanszekerheid, migratie en veiligheid betekent niet dat nationalisme, vreemdelingenhaat of aantasting van de rechtsstaat aanvaardbaar worden. Democratische partijen zullen deze maatschappelijke problemen beter moeten aanpakken, zonder mee te gaan in de taal en denkbeelden van extreemrechts.
Zorgen in Europa
De uitslag leidde buiten Duitsland tot uiteenlopende reacties. Elon Musk feliciteerde de AfD openlijk. Ook vanuit rechts-nationalistische kring, waaronder Viktor Orbán, klonken steunbetuigingen. De Russische gezant Kirill Dmitriev prees de uitslag eveneens.
Frankrijk en Polen reageerden juist met grote zorg. De Franse minister voor Europese Zaken noemde de overwinning een ernstige gebeurtenis voor Europa en stelde dat nationalisme en vreemdelingenhaat nooit het antwoord mogen zijn.
Die zorg is begrijpelijk. Een sterkere AfD kan niet alleen de tegenstellingen in Duitsland verder op scherp zetten, maar ook de Europese samenwerking, de steun aan Oekraïne en de bescherming van democratische waarden onder druk zetten.
De verkiezingsuitslag in Saksen-Anhalt is daarom geen gewone regionale uitslag, maar een waarschuwing voor heel Europa.

De schaduw van 1933
De vergelijking met Duitsland in 1933 ligt gevoelig en moet zorgvuldig worden gemaakt. De AfD is niet de NSDAP en het Duitsland van nu is geen instabiele Weimarrepubliek. De Bondsrepubliek beschikt over sterke democratische instellingen, een grondwet, onafhankelijke rechters en een vrije pers. Een herhaling van de geschiedenis is dus niet vanzelfsprekend.
Toch is de vergelijking niet alleen bedoeld als goedkope historische verwijzing. Bij de Rijksdagverkiezingen van 5 maart 1933 behaalde Hitlers NSDAP 43,9 procent van de stemmen: vrijwel hetzelfde percentage als de AfD nu in Saksen-Anhalt. Ook de NSDAP had geen absolute meerderheid. Hitler was toen overigens al op 30 januari 1933 tot rijkskanselier benoemd. Daarna gebruikte zijn regering angst, geweld, uitsluiting en noodmaatregelen om de democratie stap voor stap uit te hollen.
Binnen enkele weken werden politieke tegenstanders geïntimideerd, communistische parlementsleden buitenspel gezet en burgerrechten beperkt. Met de Machtigingswet van 23 maart 1933 kreeg Hitler de mogelijkheid om zonder parlement te regeren. De democratie werd dus niet in één keer afgeschaft, maar van binnenuit afgebroken.
Dat maakt de huidige situatie zo ernstig. De AfD in Saksen-Anhalt wordt door de Duitse veiligheidsdienst aangemerkt als bewezen rechtsextremistisch, onder meer vanwege racistische, antisemitische en moslimvijandige uitingen en haar afwijzing van de parlementaire democratie in de huidige vorm. Wie zulke denkbeelden normaliseert of de rechtsstaat als hinderlijk obstakel ziet, raakt aan de fundamenten van een vrije samenleving.
De les van 1933 is daarom niet dat iedere rechtse kiezer een nazi is. Wel dat democratie kwetsbaar wordt wanneer grote groepen mensen hun vertrouwen verliezen, minderheden als zondebok worden aangewezen en politici beloven dat zij het ‘echte volk’ zullen bevrijden van rechters, media en parlementen. Juist daarom moeten zorgen van kiezers serieus worden genomen, zonder toe te geven aan vreemdelingenhaat, autoritair denken of de verleiding om democratische grenzen te verleggen.
Bronnen: o.a. Wikipedia, De Limburger, Verfassungsschutz Sachsen-Anhalt: onderbouwing van de classificatie van AfD Sachsen-Anhalt als bewezen rechtsextremistisch, met uitleg over racisme, antisemitisme, etnopluralisme en de afwijzing van de parlementaire democratie. Associated Press: actuele verkiezingsuitslag en de politieke gevolgen. Reuters: achtergrond over de verkiezingsuitslag, het AfD-programma, migratiebeleid en de houding tegenover Rusland.
Hoe radicaal-rechts in Nederland steeds groter werd
In de jaren tachtig was extreemrechts in Nederland klein en politiek geïsoleerd. Inmiddels hebben de PVV, Forum voor Democratie en JA21 samen een stevige positie in de Tweede Kamer. Die groei is zorgwekkend, omdat maatschappelijke problemen steeds vaker worden gekoppeld aan migranten, vluchtelingen en moslims, terwijl de werkelijke oorzaken als ongelijkheid, woningnood en afbraak van publieke voorzieningen minder aandacht krijgen.
De voorlopers in de jaren tachtig
De Nederlandse Volks-Unie (NVU) werd al in 1971 opgericht, maar behaalde nooit een zetel in de Tweede Kamer. De partij van leider Joop Glimmerveen stond bekend om haar extreemrechtse en nationalistische ideeën.

In 1982 kwam Hans Janmaat (foto boven) namens de Centrumpartij in de Tweede Kamer. De partij keerde zich tegen immigratie en de multiculturele samenleving. Na een conflict binnen de partij richtte Janmaat in 1984 de Centrumdemocraten op. Die partij behaalde in 1994 drie Kamerzetels, maar verdween vier jaar later weer uit het parlement.
De opvolger CP’86 ontwikkelde zich tot een openlijk extreemrechtse partij en werd in 1998 door de rechter verboden en ontbonden. Andere politieke partijen hielden in deze periode bewust afstand. Samenwerking met partijen die bevolkingsgroepen uitsloten, werd gezien als een bedreiging voor de gelijkwaardigheid en de democratische rechtsstaat.
Pim Fortuyn veranderde het debat
De doorbraak kwam in 2002 met Pim Fortuyn. Hij verzette zich tegen het etiket extreemrechts, maar sprak veel harder dan andere politici over immigratie, integratie en de islam. Zijn Lijst Pim Fortuyn behaalde kort nadat hij op 6 mei 2002 vermoord werd, 26 zetels.
Fortuyn legde ook bloot dat veel mensen zich niet meer vertegenwoordigd voelden door de gevestigde politiek. Onzekerheid over werk, inkomen, huisvesting en publieke voorzieningen werd onvoldoende beantwoord met sociaal beleid. Daardoor ontstond ruimte voor politici die immigratie als belangrijkste verklaring voor maatschappelijke problemen aanwezen. Een gemiste kans voor links.
De LPF viel snel uiteen, maar het politieke debat veranderde blijvend. Standpunten die in de jaren tachtig nog als uiterst rechts werden beschouwd, werden steeds vaker onderdeel van het gewone politieke gesprek.
De groei van de PVV
Geert Wilders verliet in 2004 de VVD en richtte later de Partij voor de Vrijheid op. De PVV kwam in 2006 met negen zetels in de Tweede Kamer en groeide uit tot de belangrijkste radicaal-rechtse partij van Nederland.
Wilders combineert harde standpunten over immigratie, asiel en islam met sociaal klinkende voorstellen over zorg, pensioenen en koopkracht. Dat spreekt ook kiezers aan die zich economisch onzeker of politiek vergeten voelen. De PVV richt begrijpelijke onvrede helaas vooral op migranten en moslims, in plaats van op de politieke en economische keuzes die ongelijkheid en onzekerheid hebben vergroot.
In 2023 werd de PVV met 37 zetels de grootste partij. Bij de verkiezingen van 2025 behaalde zij 26 zetels. Nadat zeven Kamerleden zich afscheidden, hield de PVV-fractie negentien zetels over. De partij behoort daarmee nog altijd tot de grootste fracties in de Tweede Kamer.
Forum voor Democratie en JA21
Forum voor Democratie kwam in 2017 met twee zetels in de Tweede Kamer en werd in 2019 de grootste partij bij de verkiezingen voor Provinciale Staten. Daarna raakte de partij verwikkeld in conflicten en afsplitsingen. Ook ontstond veel kritiek op uitspraken over onder meer corona, Rusland, bevolkingsvervanging en vermeende geheime machtsstructuren.
Uit een afsplitsing van Forum ontstond in 2020 onder leiding van Joost Eerdmans JA21. Deze partij presenteert zich als conservatief en streng op immigratie, maar gematigder en bestuurlijker dan Forum. Bij de verkiezingen van 2025 behaalde Forum zeven zetels en JA21 negen.
Er bestaan tussen deze partijen duidelijke verschillen, maar delen zij een nationalistische kijk op Nederland. Migratie wordt sterk als bedreiging gepresenteerd, terwijl internationale samenwerking, culturele verscheidenheid en bescherming van minderheden eerder als probleem dan als kracht worden gezien.
Niet iedere rechtse partij is extreemrechts
Het is belangrijk om zorgvuldig met begrippen om te gaan. Een conservatieve of rechtse partij is niet automatisch radicaal- of extreemrechts. Radicaal-rechtse partijen nemen deel aan verkiezingen en erkennen in beginsel de parlementaire democratie, maar hun ideeën kunnen botsen met grondrechten, de bescherming van minderheden en de onafhankelijkheid van democratische instituties.
Van extreemrechts wordt gesproken wanneer antidemocratische ideeën, racisme, antisemitisme, vreemdelingenhaat of het streven naar een autoritaire en etnisch homogene samenleving centraal staan. De AIVD (Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst) rekent ook het verspreiden van de omvolkingstheorie en wit superioriteitsdenken tot het rechts-extremistische gedachtegoed.
Sociale problemen vragen sociale antwoorden
De groei van radicaal-rechts kan niet alleen worden verklaard door vooroordelen of vreemdelingenhaat. Veel kiezers ervaren echte problemen: een tekort aan betaalbare woningen, stijgende kosten, onzeker werk, gebrekkige zorg en een overheid die soms ver weg staat.
Een links antwoord zou die zorgen serieus moeten nemen, zonder bevolkingsgroepen tegenover elkaar te zetten. Meer betaalbare woningen, goede zorg, bestaanszekerheid, sterke publieke voorzieningen en eerlijke belastingheffing kunnen de voedingsbodem voor onvrede verkleinen.
Tegelijkertijd blijft het nodig om grenzen te stellen wanneer politici complete bevolkingsgroepen verdacht maken of het vertrouwen in rechtspraak, journalistiek en wetenschap ondermijnen. Democratie betekent immers niet alleen dat de meerderheid beslist, maar ook dat minderheden tegen uitsluiting en willekeur worden beschermd.
+ Kijk en lees ook op Andere Tijden "Weg met de Centrumpartij" ⇢
Bronnen:
• AIVD over rechts-extremisme
• Parlement.com over de zetelverdeling
• Tweede Kamer: actuele fracties
• Montesquieu Instituut over radicaal- en extreemrechts